Ölüm aylıklarında hakkı doğuran olay ölümün gerçekleşmesidir(10). Bu nedenle hak sahipliği, ölümün gerçekleştiği tarihteki sosyal sigorta mevzuatına göre belirlenmekte, ölüm tarihinde yürürlükte bulunan sosyal sigorta kanunlarındaki hüküm doğrultusunda ölüm aylığı bağlanmaktadır(11).
Ülkemizde daha önce bağımlı çalışanlar, bağımsız çalışanlar, kamu çalışanları ve tarımda çalışanların sosyal güvenliği sağlamak üzere 5 temel sosyal güvenlik kanunu yürürlüğe girmiş, her bir kanun kız çocuklarının ölüm aylığı şartlarını farklı esaslara bağladığı için kız çocukları açısından bir eşitsizlik oluşmuştur. Bu eşitsizlik nedeniyle sigortalılık statüsü ve ölüm tarihine göre değişkenlik göstermekle birlikte, kız çocukları ölen anne ve babalarından dolayı iki tam aylık alabildikleri gibi, bir tam aylık veya bir tam bir yarım aylık alabilmekte yahut ölüm tarihine göre hiç aylık alamamaktadır.
Sigortalının anne ve babasının ikisinin de ölüm tarihleri 1 Ekim 2008 tarihi öncesi ise ölüm tarihindeki son sigortalılık statülerine göre ilgili sosyal güvenlik kanunlarının ölüm aylığı şartlarına göre değerlendirme yapılacak ve yetim kız çocuklarına iki tam veya bir tam bir yarım veya bir tam aylık bağlanacak veya ölüm tarihine göre hiç aylık bağlanamayacaktır. Ölümlerden birisinin 1 Ekim 2008 tarihinden önce olması halinde 5510 sayılı Kanun ve diğer sosyal güvenlik kanunu kapsamında değerlendirme yapılacak ve yetim kız çocuğuna kesin olarak en azından bir tam aylık bağlanacak veya bir tam aylığa ilave bir tam veya bir yarım aylık da ödenebilecektir. Burada temel belirleyici olan sigortalının ölüm tarihi ile ölüm öncesi en son tabi olduğu sigorta statüsü olacaktır.
Tablo-2: 5510 sayılı Kanun’a ve Diğer Sosyal Güvenlik Kanunlarına Göre Kız Çocuklarına Anne ve Babadan Bağlanacak Aylık Sayısını Gösterir Tablo
Ölüm Tarihleri
|
Baba-Anne
|
Anne-Baba
|
Alınacak Aylık
|
Ölümlerden biri 1 Ekim 2008 öncesi
|
4/a veya SSK
|
SSK veya 4/a
|
Yüksek aylık tam düşük aylık yarım
|
Ölümlerden ikisi de 1 Ekim 2008 öncesi
|
4/a veya SSK
|
SSK veya 4/a
|
Yüksek aylık tam düşük aylık yarım
|
Ölümlerden biri 1 Ekim 2008 öncesi
|
4/b veya Bağ-Kur
|
Bağ-Kur veya 4/b
|
Yüksek aylık tam düşük aylık yarım(12)
|
Ölümlerden ikisi de 1 Ekim 2008 öncesi
|
4/b veya Bağ-Kur
|
Bağ-Kur veya 4/b
|
Yüksek olan aylık(13)
|
Ölümlerden biri 1 Ekim 2008 öncesi
|
Emekli Sandığı (5434)
|
Emekli Sandığı (5434)
|
Tercih edilen aylık (tam)
|
Ölümlerden ikisi de 1 Ekim 2008 öncesi
|
Emekli Sandığı (5434)
|
Emekli Sandığı (5434)
|
Tercih edilen aylık (tam)
|
Ölümlerden biri 1 Ekim 2008 öncesi
|
Emekli Sandığı
|
4/a (SSK) veya 4/b (Bağ-Kur)
|
İki tam aylık
|
Ölümlerden ikisi de 1 Ekim 2008 öncesi
|
Emekli Sandığı
|
SSK veya Bağ-Kur
|
İki tam aylık
|
Ölümlerden biri 1 Ekim 2008 öncesi
|
4/a (SSK) veya 4/b (Bağ-Kur)
|
4/b (Bağ-Kur) veya 4/a (SSK)
|
İki tam aylık
|
Ölümlerden ikisi de 1 Ekim 2008 öncesi
|
SSK veya Bağ-Kur
|
Bağ-Kur veya SSK
|
İki tam aylık
|
Belirtelim ki; 1 Ekim 2008 tarihinden önce yürürlükte bulunan 1479 sayılı Kanun’un hak sahipliğini düzenleyen 45. maddesi iki defa değişikliğe uğramıştır. Bu nedenle son defa 1479 sayılı Kanun kapsamında prim ödemesi bulunmakta iken ölen veya 1479 sayılı Kanun kapsamından yaşlılık aylığı almakta iken ölen sigortalının hak sahibi kızları için ölüm tarihine bağlı olarak değişen ölüm aylığı şartları bulunmaktadır. Bu yasal düzenleme/değişiklikler nedeniyle sigortalının ölüm tarihinin 04.10.2000 öncesi veya 08.08.2001 ila 01.08.2003 tarihleri arasında olması halinde kız çocuklarına aylık bağlanabilmesi için kız çocuğunun gelirinin geçimi sağlayacak miktardan az olması diğer bir ifade ile gelirleri toplamının brüt asgari ücretin altında olması gerekmektedir(14). Örneğin; son defa 1479 sayılı Kanun kapsamında prim ödemesi olan anne ve babası 01.01.2003 tarihinde ölen kız çocuğunun geliri (kira, temettü, vb.) brüt asgari ücretin üzerinde ise bir tane ölüm aylığı dahi alması mümkün olmayacaktır(15). Oysa sigortalının anne ve babası, SSK sigortalısı olsa idi bir tam bir yarım maaş, anne ve babanın biri SSK diğer Emekli Sandığı statüsünde olsa idi iki tam aylık alması mümkün olacaktı.
III- SONUÇ
Ölüm, ne zaman gerçekleşeceği belli olmayan ve bu olguyu yaşayan kişi ile birlikte ailesini de sosyo-ekonomik olarak etkileyen bir kavramdır. Temel koruma birimi olarak aileyi esas alan ölüm sigortası, diğer sigorta kollarından farklı olarak sigortalının kendisine değil, ölüme bağlı olarak geride kalan aile bireylerine sosyal güvenlik garantisi sağlar. Türk toplumunun aile ve sosyal yapısı gözetilerek sigortalının eşi, çocukları ve bazı şartları sağlayana anne ve/veya babası hak sahibi olarak tanımlanmış ve kız çocukları özel olarak korunmuştur.
5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008 tarihinden önce, anne ve veya babasının ölümü nedeniyle yetim durumuna düşen kız çocukları, ölen anne ve/veya babanın sigortalılık statüsüne göre ölen anne ve babalarından dolayı iki tam aylık alabildikleri gibi bir tam aylık veya bir tam bir yarım aylık alabilmekte yahut ölüm tarihine göre hiç aylık alamamaktadır. Daha önce sosyal güvenlik kurumları arasında norm ve standart birliğinin bulunmaması nedeniyle yetim aylıklarında bir eşitsizliğin olduğunu ve bu eşitsizliklerin de 5510 sayılı Kanun’un temel gerekçelerinden birini oluşturduğunu söylemememiz mümkündür. 5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesiyle birlikte sigortalının ölüm tarihinin 30 Eylül 2008 tarihinden sonra olması halinde sigortalılık statü farkına bakılmaksızın yetim kız çocuklarının hem anne hem de babadan yetim aylığına hak kazanmaları halinde yüksek olan aylığın tam düşük olan aylığın ise yarımdan ödenmesi eşitsizliği gidermiştir.
Kız çocukları için oldukça cömert uygulamalara yer veren sosyal güvenlik mevzuatımızın yeniden gözden geçirilmesi ve ölüm aylığının gelire endekslenmesi isabetli olacaktır.
Yazarlar: Murat GÖKTAŞ*
Murat ÖZDAMAR**
Yaklaşım / Haziran 2014 / Sayı: 258
* İstanbul Sosyal Güvenlik İl Müdürü, Sosyal Güvenlik Kurumu Başmüfettişi
** İstanbul Sosyal Güvenlik İl Müdür Yrd., Doktora Öğrencisi
(1) Müjdat ŞAKAR, Sosyal Sigortalar Uygulaması, Beta Yayınevi, Yenilenmiş 10. Baskı, İstanbul 2011, s. 283
(2) A. Can TUNCAY – Ömer EKMEKÇİ, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, Beta Yayınevi, Güncellenmiş 1. Baskı, İstanbul 2011, s. 422; ŞAKAR, age, s. 283
(3) 16.06.2006
tarih ve 26200 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
(4) Nurşen
CANİKLİOĞLU, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Açısından Geride Kalanların
Korunması, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi,
İstanbul 1997, TUNCAY – EKMEKÇİ, age, s. 422
(5) Yusuf
ALPER, Sosyal Sigortalar, Ekin Kitabevi, Bursa 2003, s.
323
(6) Semih
AKTUĞ – Namık HÜSEYİNLİ, “Türkiye ve Azerbaycan Sosyal Güvenlik Hukukunda Ölüm
Sigortası” Kamu-İş Dergisi, C:12, Sayı: 4/2012, s.126-129;
TUNCAY – EKMEKÇİ, age, s. 422-425; ŞAKAR, age, s.284-288X
(7) Ali
GÜZEL – Ali Rıza OKUR – Nurşen CANİKLİOĞLU, Sosyal Güvenlik
Hukuku, Beta Yayınevi, Yenilenmiş 14. Baskı, İstanbul 2012, s. 559
(8) İlgili
düzenlemenin yürürlüğü 02.08.2003 tarihidir. Aynı düzenleme 04.10.2001 ila
07.08.2001 tarihleri arasında da yürürlükte kalmıştır.
(9)
Sigortalı çalışmamak veya gelir aylık almamak ifadesinden anlaşılması gereken
5510 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (e)
bentleri hariç 5510 sayılı Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı
kapsamında çalışmamak veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık
bağlanmamış olmaktır.
(10) Ali Nazım
SÖZER, Türk Sosyal Sigortalar Hukuku, Beta Yayınevi, İstanbul
2013, s. 404
(11) Yrg. 10. HD.’nin,
12.05.2011 tarih ve E.2010/9405, K.2011/7141 sayılı Kararı; Yargı Kararı’nın
değerlendirmesi için Bkz. GÜZEL – OKUR – CANİKLİOĞLU, age, s. 679
(12) Sigortalının ölüm
tarihinin 04.10.2000 tarihi öncesi olması veya 08.08.2001 ila 01.08.2003
tarihleri arasında olması halinde kız çocuklarına aylık bağlanması için
geçimini sağlayacak gelirinin (brüt asgari ücret) bulunmaması gerekir.
Ayrıntılı bilgi için Bkz. Murat GÖKTAŞ – Murat ÖZDAMAR, “Dul ve Yetim Kadınlar
Hem Eşten Hem Anne/Babadan Dolayı Birden Çok Ölüm Aylığı Alabilir mi?”, Yaklaşım,
Mayıs-2014, Sayı: 257, s.184-187
(13) 18 yaşından küçük
yetim kız çocuklarına her iki aylık tam olarak ödenir. 18 yaşını tamamlayınca
yüksek aylık tam ödenir. Düşük aylık kesilir.
(14) GÖKTAŞ – ÖZDAMAR,
agm, s.187
(15) 22.06.2013 tarih ve
2013-26 sayılı SGK Genelgesi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder